حقوقدانها به حق بهم زدن معامله «خیار» میگویند، این کلمه از اختیار میآید و به معنی آن است که دو طرف معامله اختیاراتی را درباره معاملهشان دارند. به طور کلی در شرایط زیر میتوان یک معامله را فسخ کرد:
۱- خیار مجلس
یعنی دو طرف معامله هنوز در محل قرارداد نوشتن حضور داشته باشند. مثلاً شما برای معامله با فروشنده صحبت میکنید، قرارداد مینویسید اما در همان حین متوجه میشوید پولتان جور نشده یا خودرو ایرادی دارد که دلتان را زده است، در این صورت همان جا میتوانید با اتکا به خیار مجلس، معامله را فسخ کنید.
۲- خیار غبن
یعنی یکی از دو طرف معامله از این خرید و فروش ضرر کرده باشد. مثلاً کسی ملک یا ماشینی را فروخته و بعد متوجه میشود زیر قیمت فروخته و متضرر شده است، در اینجا میتواند به حکم خیار غبن معامله را فسخ کند. اگرچه که طبق عرف در بیشتر قراردادها نوشته میشود که «همه خیارات از جمله خیار غبن ساقط شده است». به این ترتیب کسی نمیتواند به سادگی آب خوردن زیر معاملهای که انجام داده بزند.
۳- خیار تدلیس
تدلیس یعنی فروشنده، مال را بهتر از آنچه که هست نشان دهد و با فریبکاری باعث شود شما عیب و ایرادهای مورد معامله، مثل خودرو را متوجه نشوید. اگر کسی اینطور خریدار را فریب دهد، خریدار میتواند بهصورت قانونی قرارداد را فسخ کند، البته به شرطی که این امکان در قولنامه از دو طرف گرفته نشده باشد.
۴- خیار شرط
یعنی خریدار و فروشنده شرط کنند که هر دو یا یکی از آنها میتواند تا مدت مشخصی معامله را فسخ کند.
۵- خیار تخلف شرط
در این مورد، اگر فروشنده یا خریدار شرط کرده باشد که کارى انجام دهد، مثلا پول را به شیوهای مشخص بدهد یا سند را در روز مشخصی ثبت کند و بعد زیر قولش بزند، طرف مقابل میتواند به حکم خیار تخلف از شرط، معامله را فسخ کند.
۶- خیار تأخیر
اگر ملک (یا هر چیز دیگری را) معامله کنید و در قراردادتان چیزی درباره زمان پرداخت وجه آن قید نشده باشد، تا سه روز فروشنده میتواند منتظر شما باشد که پول را بپردازید. در غیر این صورت معامله فسخ میشود.
۷- خیار تعذر تسلیم
برعکس مورد قبل، اگر موردی را معامله کنید اما فروشنده نتواند آن را تحویل بدهد معامله با خیار تعذر تسلیم فسخ میشود. مثلا اگر ملک یا خودرویی را معامله کنید اما فردای معامله خودرو در پارکینگ فروشنده آتش بگیرد و از بین برود، معامله فسخ میشود.
خیارات دیگری هم وجود دارند که کمی پیچیده است و به مباحث تخصصی حقوقی مربوط میشود و شاید خیلی به کارتان نیاید. با آگاهی از شرایطی که در بالا گفته شد، باید مفاد قولنامهتان را تنظیم کنید. یعنی قولنامه را جوری بنویسید که اختیارات قانونی، که به نفع هر دو نفر یعنی خریدار و فروشنده است، در آن لحاظ شده باشد و در عین حال مورد توافق هر دو طرف باشد تا بتوانید آن را با خیال راحت امضا کنید.
