بر اساس ماده 40 قانون مدنی حق انتفاع عبارت از حقی است که به موجب آن شخص میتواند از مالی که عین آن ملک دیگری است یا مالک خاصی ندارد، استفاده کند. در حق انتفاع، مال در مالکیت شخصی دیگر است و منافع نیز ملک شخص دیگری است و فقط شخص دارای حق انتفاع، حق استفاده و بهرهبرداری از آن را دارد، نه حق مالکیت بر آن.
حق انتفاع یکی از شاخهها و مراتب مالکیت است که طی قراردادی به شخص واگذار میشود؛ پس جزء اموال وی محسوب میشود. مال موضوع حق انتفاع دارای دو صاحب حق میباشد:
۱) منتفع، که حق استفاده و بهرهبرداری از عین به او واگذار شده است.
۲) مالک، که صاحب عین است و در اثر قرارداد، سهم بزرگی از حقوق خود را به منتفع واگذار کرده است.
انواع حق انتفاع
الف) حق سکنی
انتفاع سکنی به معنای حق بهرهبرداری از یک ملک بهمنظور سکونت است که تنها به یک فرد اختصاص دارد و نمیتواند به دیگری اجاره داده یا واگذار شود. مدتزمان انتفاع سکنی میتواند برای مدتزمان محدود یا برای عمر کل فرد مذکور باشد و میتواند به شکل رقبای مختلفی اعطا شود. در این حالت، فرد مذکور تنها حق بهرهبرداری از ملک را دارد و مالکیتی برای خود ایجاد نمیکند.
ب) حق صلح عمری
حق انتفاع عمری به معنای حق بهرهبرداری از یک مال به مدت عمر شخص مالک، عمر شخص ثالث، یا زمان حیات شخص منتفع است. در این حق، فرد مذکور تنها حق بهرهبرداری از مال را دارد و مالکیتی برای خود ایجاد نمیکند. این حق میتواند به شخصی دیگر واگذار شود و در برخی موارد، فرد مالک به شخص ثالث اجازه میدهد تا زمان حیات خود یا شخص ثالث، از منافع مال بهره ببرد. بهعنوانمثال، فرد مالک میتواند به برادر خود اجازه دهد تا زمانی که در قید حیات است، از محصولات باغ او بهرهمند شود. همچنین، فرد مالک میتواند شرط بگذارد که تا پایان عمر بردار یا حتی فرزند مالک، حق بهرهبرداری در اختیار بردار او قرار داشته باشد.
در قرارداد صلح عمری با دو تعریف سر و کار داریم:
- مصالح : کسی است که ملک خود را بر اساس قرارداد صلح عمری به شخص دیگری صلح میکند. (انتقال دهنده)
- متصالح : فردی است که مصالح ملک خود را به نفع او صلح نموده است. (انتقال گیرنده)
حق رقبی
حق بهرهبرداری موقتی به معنای حقی است که مالک برای مدت معینی به شخصی دیگر اعطا میکند. بهعنوانمثال، مالک میتواند به مدت سه سال به پسرش اجازه بهرهبرداری از اتوبوس خود را بدهد. در این حالت، شخصی که حق بهرهبرداری را دارد، تنها حق بهرهبرداری از اتوبوس را دارد و مالکیتی برای خود ایجاد نمیکند.
مدت قانونی حق انتفاع
طبق ماده ۴۴ قانون مدنی، در صورت عدم تعیین مدتزمان انتفاع، حق بهرهبرداری از مال تا زمان فوت مالک اعتبار دارد، مگر اینکه مالک قبل از فوت خود رجوع داشته باشد. به این معنا که شخصی که حق بهرهبرداری را دارد، تا زمان فوت مالک میتواند از منافع مال استفاده کند. بااینحال، مالک هر زمان که بخواهد، میتواند به مال خود اعراض یا رجوع کند و از حق بهرهبرداری شخص دیگر خودداری کند.
موارد زایل شدن حق انتفاع
به طبقهبندی قانون مدنی ماده ۵۳، اگر یک مالک املاک خود را به فرد دیگری بفروشد یا به هر نحوی انتقال دهد و مالک جدید از وجود انتفاع دیگری بهرهمند نباشد، میتواند به حق فسخ معامله دست یابد. در اینجا میتوان یادآوری کرد که حق انتفاع جای خود را حفظ میکند و فقط حق استفاده از آن باقی میماند.
بهعلاوه، حق بهرهبرداری از املاک در شرایط زیر منقضی خواهد شد:
- انقضای مدت زمانی که برای این حق تعیین شده است.
- فوت شخصی که این حق به او داده شده است و یا انقراض طبقات موقوف علیهم.
- ازبینرفتن مالی که بر آن انتفاع صورتگرفته است، با این تفاوت که اگر تنها بخشی از مال آسیب ببیند، حق بهرهبرداری در قسمت دیگری برای منتفع باقی میماند.
- اسقاط حق بهرهبرداری توسط منتفع.
- اگر در قرارداد، مدتی برای حق فسخ در نظر گرفته شده باشد و مالک نیز از آن بهره ببرد.
- اگر ۱۰ سال از قرارداد گذشته باشد و منتفع نتواند از حق خود استفاده کند، دیگر نمیتواند ادعایی بر آن داشته باشد و حق بهرهبرداری از آن خاتمه مییابد. بااینحال، برای وقف، مدت مزبور، ۲۰ سال خواهد بود.
ایا حق انتفاع میتواند به شخص دیگری واگذار شود؟
بله حق انتفاع به شخص دیگری واگذارشدنی است. در واقع، شخصی که این حق را دارد، میتواند این حق را به شخص دیگری واگذار کند. از طرفی، شخصی که این حق را دریافت میکند، تنها حق بهرهبرداری از مال را خواهد داشت و مالکیتی برای خود ایجاد نمیکند. همچنین، در برخی موارد این حق میتواند به شکل موقتی و با قراردادی به شخص دیگری واگذار شود. به همین دلیل، قرارداد واگذاری حق باید بادقت و با رعایت قوانین و مقررات مربوطه صورت گیرد.
